Większość chorób, które skracają życie – nadciśnienie, cukrzyca typu 2, przewlekła choroba nerek, wiele nowotworów – przez lata rozwija się bez żadnych objawów. Kiedy pojawiają się dolegliwości, zwykle nie jest to początek problemu, tylko jego zaawansowane stadium. Profilaktyka odwraca tę kolejność: pozwala wykryć chorobę wtedy, gdy leczenie jest najprostsze, najtańsze i najskuteczniejsze. Wystarczy do tego jedna wizyta i jedno pobranie krwi rocznie.
Podstawowy pakiet raz w roku
Dla zdrowej osoby dorosłej rozsądny coroczny zestaw obejmuje:
- morfologię krwi z rozmazem – obraz układu krwiotwórczego i pierwszy sygnał anemii, infekcji czy chorób hematologicznych,
- glukozę na czczo – przesiew w kierunku cukrzycy i stanu przedcukrzycowego,
- lipidogram – cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy, czyli fundament oceny ryzyka sercowo-naczyniowego,
- kreatyninę z wyliczeniem eGFR oraz badanie ogólne moczu – czynność nerek,
- próby wątrobowe (ALT, AST) oraz TSH przy objawach lub obciążeniach rodzinnych,
- pomiar ciśnienia tętniczego, masy ciała i obwodu talii – trzy liczby, które mówią o ryzyku więcej niż niejedno drogie badanie.
Do tego dochodzą badania zależne od płci i wieku: cytologia i badanie piersi u kobiet, PSA po konsultacji u mężczyzn po pięćdziesiątce, kolonoskopia przesiewowa w wieku średnim, badanie skóry przy licznych znamionach oraz kontrola wzroku i słuchu, których pogorszenie potrafi latami umykać uwadze.
Po co to robić, skoro nic nie dolega
Właśnie dlatego, że nic nie dolega. Nadciśnienie przez pierwsze lata nie boli w ogóle, a nieleczone uszkadza serce, nerki i naczynia mózgowe. Podwyższona glukoza daje objawy dopiero wtedy, gdy trzustka jest już wyczerpana. Regularne wyniki mają jeszcze jedną, niedocenianą zaletę: tworzą indywidualny punkt odniesienia. Pojedynczy wynik na granicy normy niewiele mówi, ale ten sam wynik zestawiony z badaniami z trzech poprzednich lat pokazuje trend – i to trend, a nie pojedyncza liczba, jest dla lekarza najcenniejszą informacją.
Jak się przygotować, żeby wyniki były wiarygodne
Krew na badania podstawowe pobiera się rano, na czczo, po 8–12 godzinach od ostatniego posiłku. Dzień wcześniej lepiej zrezygnować z alkoholu, obfitej kolacji i intensywnego treningu, bo każda z tych rzeczy potrafi zafałszować lipidogram, próby wątrobowe czy kinazę kreatynową. Przed pobraniem można, a nawet warto wypić szklankę wody – ułatwia pobranie i zapobiega zagęszczeniu krwi. Osoby przyjmujące leki na stałe nie powinny ich samodzielnie odstawiać; wystarczy poinformować o nich przy interpretacji wyników. Mocz do badania ogólnego powinien pochodzić z pierwszej porannej mikcji, ze środkowego strumienia, do jałowego pojemnika.
Rola lekarza rodzinnego – więcej niż skierowanie
Samo wykonanie badań to połowa pracy. Drugą połową jest interpretacja w kontekście: wieku, chorób w rodzinie, stylu życia, przyjmowanych leków. Tu niezastąpiony jest lekarz rodzinny, który zna pacjenta od lat i widzi jego wyniki w ciągłości, a nie jako pojedynczy wydruk. To on decyduje, czy odchylenie wymaga pogłębionej diagnostyki, czy tylko kontroli za pół roku, i on koordynuje ewentualne konsultacje specjalistyczne. Dlatego dobrze mieć stałe miejsce opieki – niezależnie od tego, czy jest to duży miejski ośrodek, czy przychodnia w Wysokiem Mazowieckiem lub innej mniejszej miejscowości, liczy się ciągłość dokumentacji i relacja z lekarzem, który pamięta, jak wyglądały nasze wyniki rok i pięć lat temu.
Jak zamienić dobre chęci w nawyk
Najskuteczniejsza profilaktyka to ta, która dzieje się automatycznie. Sprawdzonym sposobem jest powiązanie badań ze stałym punktem kalendarza – urodzinami, początkiem roku, terminem przeglądu samochodu. Wyniki warto przechowywać w jednym miejscu, najlepiej także w wersji elektronicznej, i zabierać na każdą wizytę. Jeśli ostatnie badania były dawniej niż rok temu, najlepszy moment na umówienie wizyty jest dokładnie teraz – zanim codzienność znowu odsunie ten temat na później.
